Cổng tri thức OpenEdu

TRẮC ẨN VỚI CHÍNH MÌNH: BÍ MẬT ĐỂ DẪN ĐẾN NHỮNG HÀNH ĐỘNG MẠNH MẼ LÀ HỌC CÁCH KHÔNG TỰ CHỈ TRÍCH BẢN THÂN

Emma Seppala

"Nỗ lực nhiều hơn nữa, làm việc vất vả hơn nữa, phải trở thành người giỏi nhất!" Đó là những thông điệp mà xã hội xung quanh thường xuyên nói với chúng ta. Tuy nhiên, có bao giờ chúng ta tự xem xét xem liệu những điều ấy có thể mang lại cho chúng ta sự hạnh phúc lâu dài? Bởi ngay cả khi ta giành được huy chương vàng tại các kỳ Thế vận hội đi chăng nữa, thì danh hiệu ấy cũng chỉ kéo dài một vài năm và thường là đi kèm với nỗi lo lắng rằng ta có thể đánh mất nó trong tương lai. Vào ngày đầu tiên của tôi tại Đại học Yale (Mỹ), một trong những vị trưởng khoa đã nói với chúng tôi rằng: “Các em không chỉ là những sinh viên ưu tú; các em là những sinh viên ưu tú nhất trong những sinh viên ưu tú.”, và tôi vẫn còn nhớ tôi đã cảm thấy buồn nôn như thế nào khi nghe câu nói ấy.

Thành công, suy cho cùng, là một thứ dễ lung lay. Nếu chúng ta cứ cố gắng để không bao giờ thất bại và luôn luôn duy trì vị thế là người đứng đầu, thì chúng ta không thể tránh khỏi sự đau khổ. 

Nghi ngờ ấy của tôi đã được xác nhận khi tôi quan sát những bạn học của mình trong năm học đầu tiên. Trước đó, mỗi chúng tôi đều là những học sinh giỏi nhất lớp tại trường cấp ba. Nhưng giờ đây chúng tôi thấy xung quanh mình là những sinh viên thông minh khác; và chúng tôi không còn đặc biệt và không còn nổi bật nữa. Và vì thế mà chúng tôi vẫn phải tiếp tục nỗ lực và cố gắng. Chúng tôi đã học được rằng chúng tôi phải trở thành người giỏi nhất. Đa phần chúng tôi đều nhận thấy việc này thật khổ sở, và nó khiến tôi tự hỏi mình rằng liệu sự cạnh tranh điên rồ này có phải là nguyên nhân dẫn đến sự lo lắng và trầm cảm tràn lan tại nhóm các trường Ivy League lúc bấy giờ.

Kristin Neff, giáo sư danh dự của khoa Phát triển Con người tại Đại học Texas và là nhà tiên phong trong việc nghiên cứu về lòng trắc ẩn đối với bản thân, tin rằng việc xã hội của chúng ta chú trọng vào việc đạt được thành tựu và đề cao cái tôi chính là nguyên nhân chính của rất nhiều khổ đau không cần thiết và thậm chí phản tác dụng. Từ khi còn nhỏ, chúng ta đã được dạy phải xây dựng lòng tự trọng của bản thân bằng cách đánh bại người khác; nhưng đây luôn là một trận chiến vô vọng. Các nhà tâm lý đã khám phá ra rằng đa phần mọi người tin rằng họ giỏi hơn mức trung bình và giỏi hơn những người khác trong hầu hết mọi thứ (hiệu ứng giỏi-hơn-mức-trung-bình). Niềm tin này giúp chúng ta tránh đi những cảm xúc đau đớn từ những yếu kém của bản thân, nhưng nó cũng dẫn đến một cái giá mà chúng ta phải trả.





Sự so sánh và cạnh tranh với người khác cũng củng cố sự chia rẽ bởi nó khiến chúng ta nhìn nhận người khác như là một chướng ngại cần phải vượt qua, để giữ vị thế của mình, đánh dấu lãnh thổ và loại bỏ những đối thủ tiềm năng. Do đó mà chúng ta cảm thấy xa cách với người khác, trong khi mục tiêu cơ bản của việc khao khát thành công của chúng ta là để cảm thấy được thuộc về và được yêu thương. 

Việc mà ta giỏi hơn mọi người vào mọi lúc đơn giản là điều không thể. Tuy nhiên, những nghiên cứu cho thấy rằng khi chúng ta thất bại, chúng ta có xu hướng cảm thấy phải tự chỉ trích chính mình, và điều này lại càng thêm vào nỗi đau khổ của chúng ta. Đối diện với sự tự chỉ trích ấy, chúng ta trở nên phòng thủ và có thể cảm thấy sụp đổ. Những lỗi lầm và thất bại khiến chúng ta cảm thấy bất an và lo lắng, và điều đó khiến chúng ta nhanh chóng bỏ cuộc khi đối mặt với những thử thách trong tương lai. Dần dần, loại tự trọng dựa trên việc cạnh tranh này dẫn đến những vấn đề xã hội to lớn hơn như sự cô đơn, tách biệt và thành kiến. 

Sau khi nhìn thấy mặt hạn chế của loại tự trọng này, Neff tìm kiếm một giải pháp thay thế, một cách để chúng ta đặt ra và đạt được những mục tiêu mà không chỉ trích chính mình, hay bất kỳ ai khác, trong quá trình đó. Qua việc thực tập theo đạo Phật, bà đã tìm ra, đó chính là trao sự trắc ẩn đối với bản thân. Với việc trao sự trắc ẩn với bản thân, bạn trân trọng chính mình không bởi vì bạn đánh giá bản thân một cách tích cực và đánh giá người khác một cách tiêu cực, mà bởi vì ở bên trong, bạn cảm thấy mình xứng đáng với sự quan tâm và chăm sóc như tất cả mọi người. Trong khi loại tự trọng dựa trên sự cạnh tranh khiến chúng ta trở nên bất lực và căng thẳng, lòng trắc ẩn đối với bản thân sẽ dẫn đến khả năng học hỏi và sức mạnh bên trong. 

ĐỐI XỬ VỚI BẢN THÂN NHƯ NGƯỜI BẠN TỐT NHẤT CỦA CHÍNH MÌNH

Làm việc chăm chỉ, nỗ lực để đạt được mục tiêu, và thể hiện được tốt nhất tất cả mọi tiềm năng của mình rõ ràng là những điều vô cùng giúp ích để phát triển cả cuộc sống cá nhân lẫn công việc. Tuy nhiên, nghiên cứu của Neff cho thấy rằng việc thay thế loại tự trọng dựa trên sự cạnh tranh với việc trao sự trắc ẩn với bản thân sẽ dẫn đến những ảnh hưởng tích cực hơn nhiều đến sức khỏe và sự hạnh phúc tinh thần của chúng ta. Ví dụ, trong một nghiên cứu, Neff tìm thấy rằng khi phải đối mặt với một tình huống mang tính đe dọa (chẳng hạn như phải nói về những điểm yếu của mình trong một buổi phỏng vấn), lòng trắc ẩn đối với bản thân sẽ đi cùng với mức độ lo lắng thấp hơn, trong khi loại tự trọng dựa trên sự cạnh tranh thì không ảnh hưởng đến mức độ lo lắng.

Neff định nghĩa lòng trắc ẩn đối với bản thân là “đối xử tử tế và thấu hiểu đối với bản thân trong những hoàn cảnh đau đớn hoặc thất bại, hơn là chỉ trích bản thân một cách nghiêm khắc; nhìn nhận những trải nghiệm của mình như một phần của trải nghiệm của con người; hơn là nhìn nó như một thứ gì đó tách biệt; và nhận biết những suy nghĩ và cảm xúc đau đớn của mình, hơn là hoàn toàn đồng hóa mình với chúng.” (Xem “Ba thành tố của Lòng trắc ẩn đối với bản thân” của Kristen Neff trong phần phụ lục ở cuối bài).

Một cách nào đó, việc làm này cũng giống như thái độ mà ta dành cho một người bạn thân khi mà anh ấy thất bại trong một việc nào đó. Thay vì chì chiết, chỉ trích hay xát muối vào nỗi đau của anh ta, chúng ta lắng nghe một cách đồng cảm và thấu hiểu, khuyến khích anh ta hãy nhớ rằng việc mắc sai lầm là điều bình thường, và chấp nhận những cảm xúc của anh ta mà không thêm dầu vào lửa. Lòng trắc ẩn đối với bản thân là khả năng đối xử với chính chúng ta như cách mà chúng ta đối xử với một người bạn thân như thế. 

Neff giải thích rằng trao sự trắc ẩn đối với bản thân không phải là né tránh những mục tiêu hay dễ dãi với bản thân. Thay vào đó, trao sự trắc ẩn đối với bản thân trao cho ta một động lực to lớn bởi vì nó giúp ta giảm đi sự khổ sở, giúp chữa lành chúng ta, giúp ta trưởng thành, và giúp ta hạnh phúc. Một bậc phụ huynh quan tâm đến con cái sẽ khuyến khích con của mình ăn nhiều rau và làm bài tập, bất kể là những việc này có không dễ chịu đối với đứa trẻ ra sao. Tương tự như vậy, dễ dãi với bản thân có thể phù hợp ở một vài tình huống; nhưng trong những tình huống mà việc dễ dãi trở nên thái quá và bản thân trở nên lười biếng, việc trao sự trắc ẩn với bản thân sẽ giúp chúng ta mạnh mẽ trở lại và nhận lãnh trách nhiệm.

MỘT CÁCH TỐT HƠN ĐỂ ĐỐI ĐẦU VỚI THẤT BẠI

Khi bạn được truyền động lực bởi việc trao sự trắc ẩn với bản thân, bạn sẽ nhìn nhận thất bại như là một cơ hội học tập tốt nhất. Khi chúng ta chỉ trích bản thân, chúng ta sẽ cảm thấy khó chịu, trở nên phòng thủ và dằn vặt chính mình, và cuối cùng lỡ mất bài học quý giá. Tuy nhiên, với lòng trắc ẩn với bản thân, chúng ta nhìn nhận thất bại với một sự bình thản hơn và thấu hiểu nó như là một cơ hội để chúng ta trưởng thành. 

Hơn thế nữa, vì sự chỉ trích bản thân thường đem lại những ảnh hưởng tiêu cực, việc trao sự trắc ẩn đối với bản thân cho phép chúng ta giữ được sự bình an của tâm trí và do đó mà bảo tồn rất nhiều năng lượng của chúng ta. Bằng cách giữ được sự điềm tĩnh và thấu hiểu khi đối diện với sự từ chối, thất bại hay chỉ trích, chúng ta phát triển một sức mạnh không thể lay chuyển và đảm bảo một sự vững vàng về cảm xúc, một sự vững vàng và sức mạnh không phụ thuộc vào hoàn cảnh bên ngoài. Neff giải thích rằng việc trao sự trắc ẩn với bản thân cho ta một cảm giác vững vàng về giá trị của bản thân, và cảm giác này không dễ bị lay động, bởi nó không còn phụ thuộc vào việc đạt được một điều gì đó hay phải đánh bại người khác. Do đó, nó cho phép chúng ta vừa có thể trải nghiệm cảm giác hạnh phúc và vừa có thể đóng góp cho xã hội một cách tích cực. 

Mặc dù việc nghiên cứu về tác động về mặt sinh lý của sự trắc ẩn với bản thân và sự chỉ trích bản thân vẫn chưa được hoàn tất, Neff vẫn đưa ra một mô hình đơn giản. Sự chỉ trích bản thân một cách nghiêm khắc sẽ kích hoạt hệ thần kinh đối giao cảm (“chiến đấu” hay “bỏ chạy”) và làm gia tăng những hóc-môn gây căng thẳng trong máu như cortisol. Khi điều này diễn ra, chúng ta mất đi khả năng đối mặt với sự thật và học hỏi từ nó, và từ đó mất đi cơ hội để trưởng thành. Ngược lại, việc trao sự trắc ẩn với bản thân có thể kích hoạt hệ thống quan tâm-cho đi và gia tăng những hóc-môn liên quan đến sự kết nối và tình yêu thương, chẳng hạn như oxytocin (còn được gọi là “hóc-môn yêu thương”, được giải phóng ở những bà mẹ mới sinh, hay trong những lúc mà bạn trao cho người khác một cái ôm, hay trong lúc quan hệ tình dục, và thường cho ta cảm thấy hạnh phúc). Những điều này cho phép chúng ta đối diện với sự thật mà không công kích bản thân.

GIA TĂNG LÒNG TRẮC ẨN VỚI BẢN THÂN

Chúng ta đều biết có những người chăm sóc tất cả mọi người ngoại trừ chính bản thân họ, và những người luôn chì chiết bản thân vì không đạt được nhiều hơn. Công trình của Neff xác nhận điều này: không có mối tương quan giữa việc trao lòng trắc ẩn với người khác và trao lòng trắc ẩn với bản thân. Bà nhận ra rằng có rất nhiều người, đặc biệt là phụ nữ, họ đối xử với lòng trắc ẩn và sự tử tế dành cho người khác nhiều hơn rất nhiều so với dành cho chính họ. Bà đưa ra một ví dụ về một y tá chuyên chăm sóc các đứa trẻ bị ung thư, người này dành cả cuộc đời của mình để trao đi cho người khác, nhưng lại cực kỳ nghiêm khắc với chính mình bởi vì cô cảm thấy những việc cô làm không bao giờ là đủ.

Nhưng việc trao sự trắc ẩn với bản thân là một việc có thể được rèn luyện. Và việc thực tập khả năng này có thể giúp ta ít trách móc bản thân hơn và thậm chí có thể giúp ta làm được nhiều hơn và cho đi nhiều hơn. Một ví dụ tuyệt vời của việc trao sự trắc ẩn với bản thân là Bonnie Thorne, người đã dành cả cuộc đời mình để làm những công việc nhân đạo. Bà chăm sóc cho những đứa trẻ vô gia cư, những thanh thiếu niên bị khiếm khuyết, những phụ nữ phải làm nghề mại dâm và gây quỹ cho các tổ chức phục vụ cho những đối tượng này. Gần đây nhất, bà đang lãnh đạo việc gây quỹ cho Trung tâm Nghiên cứu về Sức khỏe Tinh thần của Đại học Wisconsin-Madison, một trung tâm với sứ mệnh là sử dụng những nghiên cứu khoa học để cải thiện đời sống xã hội. Bonnie nói: “Việc trao sự trắc ẩn với bản thân cho phép tôi lan tỏa lòng nhân ái của mình trong mỗi tình huống và chuyển hóa năng lượng ấy thành tình yêu thương đối với người khác.” Nếu bạn nhìn thấy Bonnie, bạn sẽ thấy việc bà ấy tận dụng mọi tình huống và tương tác để kết nối với người khác với sự ấm áp và tinh thần phục vụ ở bất kỳ nơi nào mà bà có thể.

Thorne cũng nói rằng khi bà còn là một đứa trẻ, bà phải chịu rất nhiều áp lực to lớn, luôn thúc ép bà phải nỗ lực và thành công. Bà có rất ít những hình mẫu về lòng trắc ẩn và bà là người rất hay chỉ trích chính mình. Tuy nhiên, khi bà được nhận nuôi, bà đã nhìn thấy tình yêu thương vô điều kiện của bố mẹ nuôi, những người đã tận tụy nuôi dưỡng bà cũng như những đứa trẻ khác thuộc nhiều chủng tộc và đến từ những hoàn cảnh khác nhau.