Cổng tri thức OpenEdu

Bàn về giáo dục

Tác giả: Albert Einstein

vasily-koloda-8CqDvPuo_kI-unsplash.jpg(Nguồn: Unsplash)

Trích từ bài phát biểu của Albert Einstein tại Đại học Albany, bang New York nhân dịp kỷ niệm 300 năm giáo dục đại học Mỹ, ngày 15 tháng 10 năm 1931. Tham khảo - “Ý tưởng và ý kiến” của Albert Einstein.

Đây là một lễ kỷ niệm để nhìn lại và đặc biệt là tưởng nhớ đến các nhân vật đã có những đóng góp to lớn cho sự phát triển của đời sống văn hóa. Buổi lễ thân mật này dành cho những người tiền nhiệm của chúng ta và cũng là dịp thích hợp để khơi gợi những điều tốt đẹp. Có lẽ buổi lễ này nên được thực hiện bởi một người đã dành tất cả tuổi trẻ của mình cho đất nước này, người thân thuộc với quá khứ, lịch sử chứ không phải bởi tôi – một người lang thang và tích lũy kinh nghiệm ở các quốc gia khác nhau.

Bởi vậy, tôi cũng không có gì nhiều để phát biểu, ngoài việc nói về những vấn đề đã từng được bàn luận trong quá khứ và sẽ còn tiếp tục trong tương lai – những vấn đề gắn liền với giáo dục, không phụ thuộc vào yếu tố không gian và thời gian. Trong khi cố gắng nói về điều này, tôi không thể đòi hỏi rằng mình phải có vị trí của người có một thẩm quyền nào đó để phát biểu, đặc biệt là với danh nghĩa là người thông minh và tốt đẹp trong mọi hoàn cảnh đã xử lý các vấn đề giáo dục và chắc chắn đã nhiều lần bày tỏ quan điểm rõ ràng về những vấn đề này. Làm thế nào mà tôi - một kẻ ngoại đạo trong lĩnh vực sư phạm, lấy được can đảm để giải thích ý kiến mà bản thân không có nền tảng nào ngoại trừ kinh nghiệm cá nhân và sự chắc chắn của bản thân về những vấn đề ấy? Nếu nó thực sự là một vấn đề khoa học, người ta có lẽ sẽ bị cám dỗ để im lặng trước những mối quan tâm như vậy.

Tuy nhiên, với những việc liên quan thiết thực đến con người thì hoàn toàn khác. Ở đây hiểu biết về chân lý mà thôi là không đủ; ngược lại hiểu biết này phải được liên tục làm mới bằng sự cố gắng không ngừng, nếu không kiến thức sẽ mất đi. Giống như một bức tượng cẩm thạch đứng trong sa mạc và luôn có nguy cơ bị vùi lấp trong gió cát. Những bàn tay chăm chút phải luôn hoạt động để giữ cho bức tượng tiếp tục tồn tại trong vầng thái dương. Tôi xin góp tay vào công việc đó.

Nhà trường luôn là phương tiện quan trọng nhất để chuyển giao sự giàu có, đa dạng của truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ngày nay, điều này được áp dụng ở một mức độ cao hơn so với trước đây thông qua sự phát triển của đời sống kinh tế, chức năng truyền tải của gia đình đã bị suy yếu nhiều và đôi khi chỉ có thể xảy ra vào các dịp cuối tuần. Chính vì vậy, sự phát triển lành mạnh của xã hội loài người thậm chí còn có mức độ phụ thuộc vào trường học cao hơn so với trước đây.

Đôi khi người ta thấy trường học chỉ đơn giản là công cụ để truyền tải một lượng kiến thức nhất định cho thế hệ trẻ. Nhưng điều đó không đúng. Tri thức là thứ chết mà trường học mới là thứ đang sống, phục vụ cho cuộc sống sinh động. Trường học nên phát triển những cá nhân trẻ để tạo ra sự cân bằng và tạo ra các giá trị có ích cho sự thịnh vượng chung. Nhưng điều đó không có nghĩa là cá tính sẽ bị triệt tiêu và cá nhân trở thành một công cụ đơn thuần của cộng đồng, giống như một con ong hay một con kiến. Một cộng đồng mà các cá nhân không có cá tính và mục tiêu riêng sẽ là một cộng đồng nghèo nàn, không có khả năng phát triển. Mục tiêu của giáo dục là phải đào tạo tư duy và khả năng hành động độc lập tuy nhiên cần phải đặt sự độc lập đấy trong bối cảnh nhìn nhận việc phục vụ cộng đồng là vấn đề ưu tiên cần được giải quyết trong cuộc sống.

Nhưng làm thế nào để có thể đạt được lý tưởng này? Liệu có thể thực hiện được mục tiêu này thông qua những bài giảng đạo đức? Không thể được. Từ ngữ chỉ là những thứ sáo rỗng, con đường dẫn đến diệt vong đã từng được đồng hành bởi những lời lẽ hoa mỹ. Nhân cách không hình thành từ những gì được nghe và nói, mà từ hành động và sự lao động không ngừng.

Do đó, biện pháp quan trọng nhất của giáo dục bao giờ cũng phải nhất quán với những giá trị có thể thôi thúc con người đạt được một thành tựu thực sự. Điều này đúng với việc tập làm văn của một một em học sinh tiểu học, cũng như luận văn tốt nghiệp của một vị tiến sĩ, đúng với việc học thuộc lòng một bài thơ, viết một bài tiểu luận, dịch một đoạn văn, cũng như giải một bài toán, hay tập luyện một môn thể thao.

Đằng sau mọi thành tựu đều tồn tại một động lực nền tảng và ngược lại, động lực ấy lại được củng cố và nuôi dưỡng bởi sự hoàn thành mỹ mãn các công việc. Ở đây, có những khác biệt lớn và chúng có tầm quan trọng bậc nhất đối với giá trị giáo dục của trường. Động cơ đưa đến thành tựu có thể bắt nguồn từ sự sợ hãi và cưỡng bách, từ khát vọng quyền lực và danh tiếng, hay từ lòng say mê tìm hiểu, từ khao khát chân lý và tri thức, từ tính hiếu kỳ mà mọi đứa trẻ đều có, nhưng thường sớm lụi tàn. Ảnh hưởng của giáo dục đối với học sinh thông qua việc thực hiện một nhiệm vụ có thể rất đa dạng; tùy thuộc vào sự sợ hãi đối với hình phạt, niềm đam mê hay những khao khát và sự thỏa mãn đạt được đằng sau công việc mà đứa trẻ thực hiện. Không ai có thể khẳng định rằng việc quản lý của nhà trường và thái độ của người thầy không tạo ra bất kỳ ảnh hưởng nào đó đến tâm lý của học sinh.

Đối với tôi, điều tồi tệ nhất của một trường học là việc dùng các phương pháp gây nên sự sợ hãi, sự cưỡng bách hay tạo ra quyền uy giả tạo. Phương pháp như vậy phá hủy tình cảm lành mạnh, sự chân thành, và sự tự tin của học sinh. Nó tạo ra những con người chỉ biết phục tùng. Biện pháp để có thể giữ trường học không rơi vào tình trạng tệ hại trên cũng khá đơn giản. Hãy làm giảm đến mức thấp nhất các biện pháp cưỡng bách trong phạm vi quyền lực của thầy cô giáo, để cho nguồn gốc duy nhất của lòng tôn sư của học trò là phẩm chất trí thức và nhân cách của người thầy.

Động cơ, khát vọng thứ hai hay nói một cách khác là mong muốn được thừa nhận và quan tâm, vốn là bản chất con người. Nếu không có tác nhân kích thích này, sự hợp tác của con người sẽ hoàn toàn không thể thực hiện được; khao khát được công nhận là một trong các mãnh lực ràng buộc quan trọng nhất của xã hội loài người. Trong mối cảm xúc phức hợp này, sự xây dựng và phá hủy luôn đi cùng với nhau. Ước mong được tán thành và nhìn nhận là một động cơ lành mạnh, nhưng khao khát được người khác thừa nhận rằng ta là một cá thể giỏi hơn, mạnh hơn và khôn ngoan hơn những cá thể khác rất dễ dẫn đến một tâm lý tiêu cực, sự cạnh tranh thái quá và hậu quả có thể làm tổn thương đến cá nhân và cộng đồng. Do đó, nhà trường và người thầy phải cân nhắc trước việc áp dụng những biện pháp dễ dàng tạo ra tham vọng cá nhân nhằm khuyến khích tính chuyên cần của học sinh.

Lý thuyết Darwin về đấu tranh sinh tồn và chọn lọc tự nhiên đã được nhiều người sử dụng như là một nguyên nhân hợp lý trong việc khuyến khích sự cạnh tranh. Một số người đã cố gắng chứng minh một cách ngụy biện về mặt khoa học sự thiết yếu của hành động cạnh tranh kinh tế có tính chất loại bỏ lẫn nhau giữa các cá nhân. Điều này hoàn toàn sai lầm, bởi vì con người một sinh vật có đời sống tập thể, từ xa xưa con người có được sức mạnh trong cuộc đấu tranh sinh tồn của mình là nhờ vào quần thể. Có rất ít cuộc giết hại nhau của những con kiến trong tổ, là cần thiết cho sự tồn vong; và điều đó cũng tương tự đối với loài người.

Vì vậy, chúng ta nên cân nhắc và cảnh giác trước việc xây dựng niềm tin của những người trẻ tuổi về việc thành công là mục đích của cuộc đời; người thành công thường là kẻ nhận được nhiều từ đồng loại của mình, và đáng buồn thay những gì anh ta nhận được thường không tương ứng với những gì anh ta xứng đáng nhận được nhờ phục vụ cộng đồng. Giá trị của một người là ở những gì người ấy đã cho đi, chứ không phải những gì người ấy có khả năng nhận được.

Động cơ quan trọng nhất trong học tập và trong đời sống chính là niềm vui có được qua công việc, sự hạnh phúc khi gặt hái thành quả và khi nhận thức được giá trị của thành quả đối với cộng đồng. Việc khơi dậy và củng cố sức mạnh tâm lý ấy đối với người trẻ là nhiệm vụ quan trọng nhất của học đường. Chỉ một nền tảng tâm lý như thế mới dẫn đến khát vọng cao thượng trong việc giành lấy những thành tựu cao cả nhất của con người, đó là tri thức và kỹ năng thẩm mỹ.

Đánh thức sức mạnh tâm lý hữu ích này không hề dễ hơn việc cưỡng bách hay khơi dậy tham vọng cá nhân, nhưng lại có giá trị hơn nhiều. Vấn đề là phát triển khuynh hướng giống như trẻ con đối với các hoạt động vui chơi và khát vọng thơ ngây trong việc nhận thức, đồng thời hướng dẫn học sinh tiếp cận các lĩnh vực kiến thức quan trọng của xã hội. Giáo dục chủ yếu được thiết lập dựa trên khát vọng thành công và ước muốn được thừa nhận. Nếu nhà trường đạt được hiệu quả theo quan điểm như thế, thì nó sẽ được mọi thế hệ người học tôn trọng và các bổn phận mà nhà trường giao phó cho họ sẽ được tiếp nhận như một món quà. Tôi đã biết những đứa trẻ thích được đi học hơn là nghỉ hè.

Loại nhà trường như vậy đòi hỏi người thầy phải là một nghệ sĩ trong lĩnh vực chuyên môn của mình. Điều gì có thể góp phần xây dựng tinh thần này trong nhà trường? Có một biện pháp chung và đơn giản cho vấn đề này, cũng như cho việc duy trì và phát triển các đức tính tốt đẹp nơi cá nhân. Tuy nhiên, có một số điều kiện cần thiết nhất định mà ta phải đáp ứng được. Trước hết, người thầy phải được trưởng thành trong những ngôi trường như thế. Hai là họ phải được tự do lựa chọn kiến thức và phương pháp giảng dạy. Bởi vì có một thực tế là lòng yêu nghề của người thầy sẽ bị giết chết bởi những sức mạnh áp chế từ bên ngoài.

Nếu quý vị đã chăm chú theo dõi xuyên suốt những ý tưởng của tôi đến đây, thì chắc cũng sẽ thắc mắc ở một điểm. Tôi đã phát biểu trọn vẹn, theo ý kiến riêng của mình về việc thanh niên nên được giáo dục trong một bối cảnh tinh thần như thế nào. Nhưng tôi không nói gì cả về sự lựa chọn môn học và phương pháp giảng dạy. Giáo dục nhân văn nên chiếm ưu thế, hay giáo dục khoa học và kỹ thuật?

Tất cả những điều đó đều có tầm quan trọng thứ cấp. Nếu một thanh niên rèn luyện cơ bắp và thể lực dẻo dai bằng thể dục và đi bộ, thì sau này anh ta thích hợp với mọi công việc lao động chân tay. Điều này cũng tương tự như rèn luyện trí tuệ và các kỹ năng. Cho nên định nghĩa của bậc thông thái về giáo dục không sai: “Giáo dục là cái còn lại, nếu người ta quên hết mọi thứ đã học ở trường.” Vì lẽ đó, tôi không lo về chuyện phải đứng về bên nào trong cuộc xung đột giữa trường phái giáo dục nhân văn cổ điển và trường phái đề cao nền giáo dục ưu tiên cho khoa học tự nhiên.

Mặt khác, tôi muốn phản đối ý tưởng cho rằng nhà trường phải trực tiếp giảng dạy những kiến thức chuyên môn và đem lại những thành tựu mà người học lập tức sử dụng được trong cuộc sống. Cuộc sống có những yêu cầu đa dạng đến nỗi việc đào tạo như thế là bất khả thi. Ngoài ra, đối với tôi thật đáng chê trách khi xem cá nhân như là một công cụ vô hồn. Mục tiêu của nhà trường luôn luôn phải là mang lại cho người học một nhân cách hài hòa, chứ không phải chỉ giúp họ trở thành một chuyên gia. Điều này, theo tôi, trong một ý nghĩa nào đó, cũng hoàn toàn đúng đối với các trường kỹ thuật, nơi sinh viên chuyên chú theo đuổi một nghề chuyên môn nhất định. Điều quan trọng bậc nhất là phát triển khả năng tư duy và phán đoán độc lập, chứ không phải có được kiến thức chuyên môn. Nếu một người nắm vững các yếu tố cơ bản của các môn học và biết cách tự suy nghĩ và làm việc độc lập, chắc chắn anh ta sẽ tìm được lối đi cho chính mình và sẽ có khả năng thích nghi với sự tiến bộ và những đổi thay của hoàn cảnh tốt hơn những người được đào tạo chuyên môn với kiến thức cụ thể chi tiết.

Cuối cùng, tôi muốn nhấn mạnh một lần nữa rằng những gì được phát biểu nơi đây đều là ý kiến cá nhân, được hình thành chỉ từ những kinh nghiệm mà tôi đã thu thập được trong vai trò của một sinh viên và thầy giáo.


Bài viết này được chọn lọc, biên dịch, thiết kế và biên tập bởi một Nhóm IPLer của
Chương trình Lãnh đạo Khai phóng IPL Khóa 5

Lê Nguyễn Trần Huỳnh
Nguyễn Hoàng Bảo Huy
Phạm Thị Quỳnh Mai
Huỳnh Diệp Mỹ Ngọc
Nguyễn Đình Quý
Trần Minh Dạ Thảo